گشتول


سیستم جامع گردشگری


ورود به سیستم

ورود به سیستم گشتول

نام کاربری
رمز عبور
مرا به خاطر بسپار

ثبت نام در سیستم گشتول

نام
نام کاربری
رمز عبور
تکرار رمز عبور
آدرس ایمیل
تکرار آدرس ایمیل
Captcha
close.png
در حال جستجو...

ارگ علیشاه تبریز | با ایوانی بزرگ تر از ایوان کسری

ارگ علیشاه تبریز | با ایوانی بزرگ تر از ایوان کسری

ارگ علیشاه یکی از قدیمی‌ ترین نمادهای تبریز و جاذبه ‌های تاریخی به یادگار مانده از دوره ایلخانی است که بر اثر حوادث طبیعی و گذر زمان حال و روز چدان خوشی ندارد.

ارگ علیشاه با قدمتی ۷٠٠ ساله، یکی از بلندترین و قدیمی ‌ترین دیوارهای تاریخی کشور و همچنین از جمله مهم‌ ترین جاهای دیدنی تبریز است. بنا به نقل قول ‌ها و یادداشت ‌های جهانگردان تاریخی، ارگ علیشاه تنها بنای مرتفع شهر تبریز بوده که حتی از دوردست دیده می‌ شده است. این مجموعه بی ‌نظیر، ابتدا بصورت مسجدی عظیم بنا شده بود که در اثر گذر زمان، همچنین زمین ‌لرزه‌ های متعدد این شهر و نیز جنگ ‌ها تا حدود زیادی تخریب شده است. در حال حاضر تنها بخش باقی‌ مانده از این بنا دیوار مرتفعی است که به نام ارگ علیشاه خوانده می ‌شود.

به عبارت دیگر، این دیوار تنها قسمت به ‌جای مانده از دیوارهای عظیم و محراب بسیار بلند شبستان جنوبی این مسجد است و شاهدی بر شکوه و آبادانی این بنای بی ‌نظیر بشمار می ‌رود. البته پیش ‌تَر در محوطه این ارگ، آثار تاریخی ارزشمندی مانند «مدرسه نجات» که یکی از نخستین مدارس ایران بشمار می ‌رفت و همچنین سالن تئاتر قرار داشت؛ اکنون از این بناهای تاریخی فقط چند تصویر به‌ جای‌ مانده است.

این یادگار ارزشمند تاریخی در سال ١۳١٠ ه.خ توسط وزرات فرهنگ و هنر با شماره ثبت ١۷٠، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

تاریخچه و کاربری بنا از گذشته تا امروز

کار احداث بنای اولیه ارگ باشکوه تبریز در فاصله سال های ۷١۶ تا ۷٢۴ ه.ق به همت تاج ‌الدین علیشاه گیلانی-وزیر ایلخانان مغول-با هدف ساخت آرامگاه بزرگی در صحن مسجد آغاز شد. بنا به نوشته مورخان قسمت جنوبی این مسجد دارای طاق بزرگی بوده است و در تاریخ ذکر شده که علیشاه از معماران آن زمان اندازه طاق کسری را پرسیده و دستور داده که ۴ گز (هر گز معادل ١٠۴ سانتی متر) از آن بزرگ‌ تر ساخته شود؛ البته پس از ساخت، به دلیل نشست شالوده و تعجیل در اتمام ساخت آن، طاق مذكور شكسته و فرو ریخته است. از طرفی، فوت علیشاه نیز از دیگر عوامل توقف ادامه ساخت بنا در آن زمان ذکر شده است.

با نگاهی گذرا بر سرگذشت این بنا می ‌توان دریافت که ارگ علیشاه یادگاری ارزشمند از آسیب ‌های طبیعی و حوادث تاریخی دوران گذشته است و با وجود این آسیب ‌ها همواره سنگری مستحكم و مسلط بر شهر تبریز بوده است. همچنین این مجموعه به اقتضای ویژگی‌ های هر دوره، کاربری ‌های متفاوتی نیز داشته است. برای مثال در دوران سلطنت قاجاریه، این مسجد و محوطه آن به انبار غلات و انبار مهمات نظامی تبدیل شده و از این رو حصاری دور آن کشیده شد و به همین دلیل نام آن به ارگ تغییر یافت.

در واقع با آغاز جنگ ‌های ایران و روسیه در سال‌ های ١٨٢۴-١٨٠۴ م و جنگ ایران و انگلیس در ١٨۵۷، مجموعه ارگ علیشاه به ارگی نظامی تبدیل شد و به فرمان عباس میرزا-ولیعهد قاجار-دو نهاد نظامی مهم از جمله سربازخانه-ستاد فرماندهی جنگ ارتش ایران-و کارخانه ریخته ‌گری و توپ‌ ریزی در محوطه ارگ تبریز ساخته شد. به علاوه‌ در دوره قاجار عمارت کلاه فرنگی نیز در همین محوطه احداث شد.

در زمان مشروطیت و قیام مردم تبریز، این بنای تاریخی باز هم ‌سنگری برای مبارزان مشروطه‌ خواه بود و باعث تقویت موضع نیروهای ستارخان و باقرخان در برابر شلیک توپ خانه محمد علی شاه قاجار شد. جای گلوله ‌های توپ که یادگار مبارزه آزادی‌ خواهان با استبداد است، هنوز روی دیوارهای ارگ قابل مشاهده است. در دوران پس از مشروطه نیز مردم تبریز به مقابله با تهاجم ارتش روس برخاستند و مانند گذشته ارگ علیشاه پایگاهی مستحکم برای مدافعان بود. آن ‌ها توپی را در بالای ارگ برای دفاع از مواضع خود قرار داده بودند.

در سال ١٢٩٠ ه.خ، با سقوط تبریز و اشغال آن، نیروهای روس دیوار ارگ را به توپ بستند. البته در دوره مشروطه و پس از آن در محوطه‌ ارگ، بناهای دیگری مانند مدرسه‌ نجات-یکی از نخستین مدارس مدرن ایرانی-و سالن تئاتر ساخته شد که نمونه آن فقط در سن‌ پترز بورگ وجود داشت.

در سال ‌های قبل از انقلاب نیز محوطه ارگ علیشاه به باغ ملی یا گردشگاه عمومی تبدیل شده بود و هم ‌اکنون از محوطه این اثر باستانی به عنوان مصلی استفاده می ‌شود.

معماری

بنای ارگ علیشاه یکی از شاهکارهای هنر معماری ایران بشمار می ‌رود که عظمت آن در هنر معماری ایران و به عنوان نمونه ‌ای از بنای اسلامی، کم ‌نظیر است. سبک معماری این بنا با توجه به نظرات استاد پیرنیا به شیوه آذری بوده و معمار آن استاد فلکی تبریزی یاد شده است.

شیوه آذری، سبکی در معماری ایرانی پس از اسلام است که به آذربایجان منسوب است. این شیوه، سبک مغول یا ایرانی-مغول نیز نامیده می ‌شود که در دوره‌ حکومت ایلخانان بر ایران رواج یافت. در ساخت این بنا، ساروج و مصالح ساختمانی بادوام استفاده شده است. این بنا نیز مانند سایر آثار تاریخی از زلزله ویرانگر قرن دهم هجری قمری شهر تبریز در امان نمانده و بخش اعظم مجموعه ارگ در این پدیده طبیعی فرو ریخته است. با این حال بخشی از دیوارهای بلند این مجموعه بر جای ماند تا یادگار پایداری در برابر این پدیده طبیعی مهیب باشد، گرچه شکستگی بزرگی در بدنه ارگ از این زلزله پدیدار شد.

بقایای موجود بنا بصورت سه دیوار بلند است که به شكل ایوان دیده می ‌شود. قسمت مسقف مسجد بوده و در حقیقت تشکیل‌ دهنده‌ ایوان طاق ‌پوش و طاق استوانه ‌ای عظیمی است. این بخش، شبستان و عنصر اصلی مسجد علی‌ شاه بشمار می ‌رفته‌ است. عرض این بنای به جا مانده ۳٠ متر و ارتفاع آن ٢۶ متر است.

عرض هر یک از این دیوارها نیز ١٠ متر و داخل آن ها مرکب از دو دیوار عریض است که توسط طاق ‌هایی به هم اتصال یافته ‌اند. البته در حفاری‌ های انجام گرفته این نکته مشخص شده است که ۷ متر از دیوارها زیر خاک قرار دارد.

به دلیل تخریب ‌ها و آسیب ‌های متعدد، تصویر مشخصی در مورد شکل اولیه و کامل مجموعه وجود ندارد، ولی این بنای عظیم در بیش تر سفرنامه ‌ها و نیز توسط مؤرخان معتبری مانند ابن‌ بطوطه، بدرالدین محمودالعینی، مرتضی میزرا پسر عم نادر میرزا مؤلف تاریخ و جغرافیای دارالسطنه تبریز، حمد الله مستوفی و غیره توصیف شده است. از اطلاعات و توصیف ‌های ذکر شده در این کتاب ‌ها و اسناد می ‌توان دریافت که این بنا در زمان تاج ‌الدین علیشاه، مسجد جامع شهر محسوب می‌ شده و مزین به كاشی و ازاره سنگی و ستون ‌های مرمری و كتیبه ‌ها و گچ بری ‌های زیبایی بوده که بعدها رو به ویرانی نهاده و متروک شده است.

نقشه‌ی حریم استحفاظی قانونی و ضوابط حفاظتی ارگ تبریز و محوطه باستانی آن، در نشست ٢٩ خرداد ١۳۵۷ ه.خ شورای حفاظت آثار تاریخی اداره کل حفاظت آثار تاریخی مشخص و مورد تأیید اعضا قرار گرفته‌ است.

امروزه فضای پیرامون آن برای برگزاری نماز جمعه مورد استفاده قرار می‌ گیرد و مصلای بزرگ تبریز بدون در نظر گرفتن حریم این سایت تاریخی در این مکان احداث شده ‌است.

با آبشار زیبای نیاسر در شهرستان کاشان آشنا شوید
حمام سلطان امیر احمد کاشان | یادگار معماری عصر صفو...

آخرین مطالب نوشته شده توسط

مطالب مرتبط

کاربر مهمان

captcha-image

نظرات کاربران

مرتب سازی بر اساس
  • تاکنون هیچ نظری ثبت نشده است